نقش مکانیابی در استفاده شهروندان از پارکها و فضای سبز

نقش مکانیابی در استفاده شهروندان از پارکها و فضای سبز
پوشش سبز شهری، بخــشی از فــضای باز شهری است كه عرصه های طبیعی یا اغلب مصنوعی آن، زیر پوشش درختان، درختچه ها، بوته ها، گلها، چمنها و سایر گیاهانی است كه بر اساس نظارت و مدیریت انسان، با در نظر گرفتن ضوابط، قوانین و تخصص های مرتبط با آن، برای بهبود شرایط زیستی و رفاهی شهروندان و مراكز جمعیتی غیر روستایی، حفظ و نگهداری یا احداث می شوند.
از دیدگاه شهرسازی، فضای سبز شهری عبارت است از بخشی از سیمای شهر كه از انواع گیا هان تشكیل یافته است. در صورتی كه از فضا های آزاد شهری كه متضاد فضا های ساخته یا ساخت فیزیكی شهر است، صحبت كنیم در این صورت فضاهای بالقوه جهت توسعه فضای سبز شهری مطرح می شود. به طور كلی فضای سبز برخلاف معنایی كه ممكن است در ذهن ایجاد كند، تنها محل دارای درخت و گیاه نیست، بلكه نماد و سمبلی از تفكرات فرهنگی و اجتماعی یك جامعه است. مكان ظهور فضای سبز تنها پارك ها را در بر نمی گیرد بلكه باغ ها، باغچه های خصوصی، نوار سبز حاشیه شهر ها و حتی خیابان ها و گورستان ها را نیز شامل می شود. همین طور فضای سبز، اماكن فرهنگی (كتابخانه، تئاتر و )، اماكن مذهبی، محلی برای انواع بازیها و ورزش های مختلف، محلی برای الهام گرفتن از طبیعت جهت سرودن شعر، نقاشی و عكاسی را نیز شامل می شود. ضروری است قبل از هر اقدامی درباره فضای سبز شهری، شرایط خاص آب و هوایی محل را در انتخاب گونه های مناسب به طوری كه همگام با طبیعت باشد مورد توجه قرار داد.
تدوین برنامه مشخص برای فضای سبز در شهرها و رفع كاستیها در برنامه ریزی های كلی، می تواند از گسترش سلیقه ای، تقلیدی و اتفاقی اینگونه فضاها جلوگیری كرده و ما را از خطای برنامه‌ریزی و محاسباتی دور كند. در سالهای اخیر در كشور ما آنچه بیش از هرچیز در بخش مدیریت فضای سبز شهرداری ها مطرح بوده، ایجاد و توسعه فضاهای سبز جدید بوده است. این در حالی است كه حفظ و نگهداری فضاها و گونه‌های گیاهی كه در واقع پتانسیل فضای سبز شهری ما را تشكیل می دهد، می تواند از شتاب توسعه و خلق فضاهای جدید جلوگیری كند. امروزه طرح‌های توسعه شهری، خود عاملی برای تخریب فضاهای سبز موجود شهرها می‌باشند. این طرح ها اغلب بدون توجه به توان موجود تهیه و به همین دلیل باعث می شوند مسیرها یا فضاهای سبزی كه به طور طبیعی در حاشیه آبراه، قنات یا رودخانه‌ای شكل گرفته است تخریب شوند و به كاربری های مسكونی یا كاربری های دیگر اختصاص یابند و در عوض زمین های دیگری به عنوان فضای سبز پیش‌بینی می شوند كه گاه تملك و تخریب آنها سالها طول می كشد. آنچه باید مورد توجه قرار گیرد حجم سبز و ذخیره سبز است نه سطح سبز. بنابراین ضروری است همانگونه كه در مورد ساخت كالبدی بخش بی جان شهر برنامه‌ریزی صورت می پذیرد، در مورد بخش جاندار نیز باید برنامه ریزی كرد. از بین خدمات و تسهیلات مختلف شهری، فضاهای سبز و پارك های شهری نه تنها به دلیل اهمیت تفریحی بلكه به علت نقش مهمی كه در حفظ و تعادل محیط زیست شهری و تعدیل آلودگی هوا دارند و همچنین باعث كاهش تراكم و پرورش روحی و جسمی و آسایش روانی شهروندان می شوند، مورد توجه بوده‌اند. لازم به ذكر است امروزه گسترش فضای باز شهری كه فضای سبز، قسمت اعظم آن را در بر می‌گیرد، به عنوان یكی از عناصر بافت شهر در جهت كاهش آسیب پذیری شهر و افزایش كارایی بافت شهری در برابر زلزله مورد توجه است. متأسفانه در كشور ما در طرح های توسعه شهری (طرح های هادی و جامع) هر چند به حفظ فضای سبز موجود شهری توجه می شود، ولی اجرای این طرح ها عملا موجب تخریب بخشی از فضای سبز طبیعی شهر می شود. توسعه شهری در دهه های اخیر چنان بوده كه منجر به ایجاد ناهماهنگی در چگونگی استفاده از زمین های شهری شده است. از بین خدمات و تسهیلات مختلف شهری، فضاهای سبز شهری علاوه بر پایین بودن سرانه شان در مقایسه با معیارهای شهرسازی، از اصل توزیع عادلانه تبعیت نمی كنند. این در حالی است كه با شناخت پتانسیل موجود در برنامه‌ریزی فضای سبز، می توان به حفظ و نگهداری موجودیت فضای سبز در شهرها تأكید داشت، سپس توسعه آن را مدنظر قرار داد. لازمه این امر توجه به طرح های توسعه شهری و برنامه ریزی برای فضای سبز در قالب سبز این طرح هاست. در طرح های توسعه شهری باید وضعیت فضای سبز هر شهر در بلند مدت، چشم انداز سرانه فضای سبز بر حسب جمعیت، شرایط زیست محیطی، شرایط اقلیمی، صنایع، فرودگاه ها، ویژگی ها و امكانات موجود با توجه به جمعیت و توسعه فیزیكی شهر مشخص شود. هدف اصلی تلفیق عملكرد های كالبدی، زیست محیطی و اجتماعی فضای سبز است كه می تواند بهترین بازده را داشته باشد و در پیوند با نیاز های جامعه شهری باشد. در انتها باید گفت، توجه به امر مشاركت مردم در امر گسترش فضاهای سبز بسیار حائز اهمیت است و همواره باید مورد توجه قرارگیرد. بر این اساس مکان‌یابی فضای سبز باید از اصولی چون «مرکزیت، سلسله مراتب و دسترسی» تبعیت کند :
مرکزیت فضای سبز به این مفهوم است که فضای سبز حتی‌المقدور در مرکز محله، ناحیه و یا منطقه شهری مکانیابی شود. همچنین فضاهای سبز در مقیاسهای متفاوت اعم از پارکهای محله‌ای، منطقه‌ای و امثال آنها، باید با ساختار کالبدی متناظر خود انطباق داشته باشد، به عنوان مثال پارک منطقه‌ای در محدوده منطقه پیشنهاد شود.
یکی از معیارهای دیگری که در مکان‌یابی فضای سبز باید به آن توجه شود، معیار «دسترسی» است. به این مفهوم که پارکهای شهری باید از چهار جهت به شبکه ارتباطی دسترسی داشته باشند تا بدین طریق هم جمعیت بیشتری از آن استفاده کند و هم امکان نظارت اجتماعی و امنیت پارک افزایش یابد. بدین‌ترتیب امکان بهره‌برداری دیداری از جلوه‌های زیبای پارک برای رهگذران از چهار جهت فراهم می شود. در مکان یابی در زمينه زيست محيطي و بويژه نيازهاي تفريحي ساکنين شهر، مي بايستي ارزش زمين هاي منطقه براي ايجاد فضاي سبز ارزيابي گردد. براي اين منظور باید از معيارهاي واقع شدن در زمين هاي باير، نزديکي به مراکز جمعيتي، آموزشي، فرهنگي، نزديکي به تأسيسات شهري، دسترسي به شبکه ارتباطي فرعي، عدم دسترسي به شبکه ارتباطي اصلي و فاصله از پارک ها و فضاي سبز موجود استفاده شود.
امروزه به منظور تعيين مکان هاي مناسب براي احداث پارک ها و فضاي سبز از مدل سازي GIS استفاده می‌شود. ابتدا پايگاه اطلاعاتي GIS تشکيل شده و نقشه هاي تهيه شده براي هر يک از معيارها، به يک لايه اطلاعاتي در محيط GIS تبديل گرديده سپس به منظور مدل سازي به هر کدام از لايه‌هاي اطلاعاتي بر اساس ميزان اهميت آنها در مکان يابي فضاي سبز، وزن مناسبي اختصاص داده می‌شود. پس از تلفيق لايه‌هاي اطلاعاتي، زمين هاي منطقه براي تبديل به فضاي سبز اولويت بندي شده سپس اين زمين ها را با نقشه کاربري اراضي مقايسه می‌کنند و در نهایت زمين هاي با درجه خيلي خوب و خوب در حواشي رودخانه ، زمين هاي خالي داخل شهر، زمين هایي که بيشتر مالکيت دولتي دارند و يا از تراکم زيادي برخوردار نيستند به کاربری فضای سبز اختصاص می یابند.
همچنین نکات مهم دیگر در مکان یابی عبارتند از:
1) جهت و درجه شیب زمین
2)جهت تابش آفتاب
3) فضای سبز موجود
4) منابع آب
5) مسیرها و ابنیه موجود
6) تأسیسات زیربنایی و حریم و محدوده ها
7)فضای پارکینگ مناسب بویژه در خصوص پارکها
با در نظر گرفتن مجموع عوامل مذکور در مکان یابی پارکها و فضای سبز و رعایت آنها، استفاده شهروندان از این فضاها افزایش یافته و تأثیر قابل ملاحظه ای در گذران اوقات فراغت و سلامت جسمی و روانی افراد خواهد داشت.