هرس درختان درفضای سبز شهری(بخش دوم)

هرس درختان درفضای سبز شهری(بخش دوم)
زمان هرس درختان زینتی
1-هرس زمستانه ( هرس سیاه یا هرس خواب)
این نوع هرس باید پس از خران کامل گیاه و زمانی که رکورد زمستانی گیاه آغاز می شود انجام داد. درصورت وجود سرمای شدید در منطقه بهتر است هرس زمستانه به تأخیر افتاده و در اواخر فصل خواب انجام شود. دراین زمان حرکت شیره پرورده بسیار کند می باشد و موادغذایی در تنه درخت ذخیره می شود و مشکل خاصی برای گیاه به وجود نمی آید.
2 – (هرس تابستانه (هرس سبز)
این نوع هرس در فصل رشد انجام می شود و شامل حذف شاخه و یا سرشاخه های خشک بیمار، نرک ها، پاجوش ها و حذف گلها و میوه ای خشکیده (به منظور تحریک تولید مجددگل و میوه )، ایجاد پرچین و شکل دهی (Topiary)می باشد. هرس تابستانه ترجیحا سبک و خفیف انجام می شود.
هرس و تربیت اولیه نهال
تعریف تربیت (Training)
ایجاد یک فرم خاص (ستونی - هرمی – بیضی کروی و مجنون ) در تاج نهال بمنظور حصول هدف یا اهدافی خاص را تربیت نهال گویند. بر اساس شکل طبیعی درختان، لازم است قبلا در خزانه های تولید، هرس و تربیت اولیه بر روی نهال صورت پذیرد بعبارتی هرس در فضای سبز هدف نیست، وسیله ای است برای تربیت درخت از آنجا که این عمل بطور صحیح و مناسب در اکثر نهالستانها انجم نمی شود، لازم است پس از کاشت، با توجه به فرم طبیعی درخت (ستونی – هرمی – بیضی- کروی و مجنون) و نوع کاربرد در فضای سبز اسکلت اولیه درخت را با تربیت مناسب (هرس اولیه که بسیار مهم و حیاتی می باشد) شکل دهیم. البته همانگونه که ذکر شد در شرایط ایده آل بهتر است این کار در نهالستان انجام شده و در محیط های شهری احتمال شکسته شدن بازوهای اصلی توسط افراد خصوصا برخی از دانش آموزان می باشد که شکل نامطلوبی را برای درخت در سالهای آینده به وجود خواهد آورد. اینگونه درختان بهتر است جابجا شده و نهال جدیدی جای آن غرس گردد.
روش های تربیت نهال: Appical dominance
1-تربیت پرمانند: در درختانی که چیرگی انتهایی (غلبه جوانه انتهایی) شدید است، این نوع هرس انجام می شود، در این روش می توان تا قسمت پائین تنه، شاخه ها را حفظ کرد. در واقع فرم درخت به صورت پر می باشد .این نوع تربیت بیشتر در سوزنی برگان از جمله سرو خمره ای – کاج مشهد و سرو نقره ای کاربرد دارد.
2- تربیت استاندارد : در درختان بزرگ که چیرگی انتهایی شدید است انجام می شود. در این روش تا ارتفاع 2 متر از سطح زمین، تمامی شاخه ها را حذف می کنیم. البته برحسب نوع کاربرد و نوع درخواست، این ارتقاع بیشتر هم می شود (بخصوص در رفوژهای میانی و کم عرض). این نوع تربیت در نارون، چنار، توت، زبان گنجشک، عرعر و بید کاربرد دارد.
3-تربیت استاندارد مجنون : در این روش، تا ارتفاع 2متر از سطح زمین نباید هیچ پیوندی انجام شود. این نوع تربیت در بید مجنون، اقاقیا پیوندی و نارون مجنون کاربرد دارد.
4- تربیت بوته ای :در درختان کوتاه که چیرگی انتهایی ضعیف است انجام می شود، در این روش حدود 5/. متر از سطح زمین تمامی شاخه ها را حذف می کنیم. این نوع تربیت برای درختان پراکنده در چمن کاریها کاربرد دارد مانند زیتون، هلو گل و سیب گل
5- تربیت مرکز باز (جامی ) Open center
با حذف جوانه انتهایی نهال و یا شاخه های اصلی ، درخت یا نهال را تحریک به تولید شاخه های فرعی نموده و در سالهای بعد شاخه هایی که دارای زوایای باز هستند را نگه داشته و مابقی را حذف می کنیم. این نوع هرس برای برای محلهایی که مشکل عبور کابل های هوایی برق وجود دارد توصیه می شود بعبارت دیگر کابل های هوایی را می توان از داخل تونل سبز ایجاد شده عبور داد. باتوجه به اینکه این نوع هرس موجب گستردگی تاج و سایه انداز بیشتر در سالهای آتی می گردد لذا بیشتر برای درختان پراکنده موجود در پارکها- در معابر و رفوژهای با عرض بیش از 4متر توصیه می شود. این نوع هرس را می توان برای درختانی نظیر توت کاکوزا، زبان گنچشک، اقاقیا نرک و افرا بکار برد. کافی است پس از رسیدن نهال به ارتفاع مورد نظر، آن را سربرداری نمود و در سال بعد شاخه های باز و گسترده را انتخاب و بدین تربیب نهال را تربیت نمود .
6-تربیت هرمی Centeral Leader
در این نوع هرس بدون اینکه جوانه انتهایی نهال و یا شاخه ای اصلی درخت را حذف کنیم، اجازه می دهیم نهال و یا درخت حالت طبیعی خود را حفظ کند. این شکل هرس بیشتر برای درختانی نظیر تبریزی، چنار و کاج تهران بکارمی رود و به درخت و یا نهال اجازه داده می شود که بطور طبیعی درحالیکه شاخه مرکزی (شاخه لیدر) آن از شاخه های فرعی بلندتر است، رشد نماید و هرس تنها محدود به حذف شاخه های فرعی اضافی و قطع شاخه های پائینی تنه تا ارتفاع دلخواه می گردد و به هیچ وجه شاخه لیدر نبایستی حذف شود. درختانی که به این شکل تربیت می شوند چون طول شاخه های فرعی پائینی آنها بیشتر از شاخه های فرعی بالاتر بوده شکل یک هرم یا مخروط به خود می گیرند و معمولا دارای ارتفاع نسبتا زیاد و قطر تاج نسبتا کم می باشند، این نوع هرس بیشتر برای رفوژهای میانی وکناری با عرض کمتر از 4متر توصیه می شود. در این روش تربیت گستردگی تاج و سایه اندازی درخت مدنظر نمی باشد و بیشتر به مسائل ترافیکی، عبور ومرور عابرین پیاده و وسائل نقلیه و دید کافی تابلوهای مغازه ها و مکانهای تجاری توجه می شود.
1-      تربیت شلجمی Modifild Leader
در این شکل تربیت، هیچ شاخه ای بطور مداوم حالت لیدر (پیشاهنگ یا مرکزی) به خود نخواهد گرفت و به مجرد اینکه شاخه ای بر دیگران مسلط و از آنها بزرگتر شود، باید انتهای آن را قطع و نقش پیشاهنگ را به شاخه دیگری واگذار کرد. این طرز تربیت، باعث می شود که درخت در تمام جوانب خود دارای شاخه های قوی شود و در برابر فشارهای خارجی ( نظیر برف و طوفان) مقاومت و تحمل بسیار بالایی از خود نشان دهد. در این روش پس از آنکه نهال ترکه ای شد، سر آن را در فاصله حدود 180-150سانتی متر از سطح زمین و در فصل خواب قطع کرده، این نهال در سال بعد در طول فصل رشد ، تعدادی شاخه فرعی تولید می کند، در زمستان سال بعد 3 الی 5 شاخه فرعی مناسب و در جهات مختلف که از همدیگر فاصله مناسب دارد را به عنوان بازوهای اصلی درخت انتخاب و مابقی شاخه ها را که دارای زوایای بسته (نسبت به تنه اصلی) و یا شاخه های دفرمه بوده را از قسمت ته شاخه حذف می کنیم (حذف کامل و بدون پاشنه). شاخه های انتخاب شده، اسکلت اصلی درخت را در آینده به وجود می آورند. این عمل بهتراست در زمان پرورش نهال در نهالستان انجام شود. چنانچه طول شاخه های انتخاب شده بیشتر از30سانتیمتر باشد، با هرس سرزنی کوتاه شده و طول شاخه را به حدود 25 الی 30سانتیمتر می رسانیم و چنانچه طول شاخه انتخاب شده کمتر از 30 سانتیمتر باشد، نیازی به هرس نبوده و این عمل به سال بعد موکول می شود. این روش تربیت بیشتر برای درختان اقاقیا نرک، عرعر، زبان گنچشک، زیتون تلخ، افرا سه برگ، توت نرک و کاکوزا توصیه می شود و موجب گستردگی تاج و سایه اندازی درختان می گردد و به هیچ وجه برای رفوژهای میانی با عرض کمتر از 4متر توصیه نمی شود.
انواع هرس (از نظر شدت هرس ) The types of pruning
شدت هرس بسته به نوع درخت (عکس العمل درختان مختلف در مقابل شدت هرس بسیار متفاوت خواهد بود)، سن درخت، چگونگی هرس درسالهای گذسته، مسائل ترافیکی، محل استقرار درخت ( رفوژ، پارک، مجاورت با ساختمانهای مرتفع و ...) متفاوت خواهد بود. بطور کلی بسته به وضعیت موجود تاج درخت و هدف از اجرای عملیات هرس، نوع حذف و یا سرزنی شاخه ها متفاوت خواهد بود و با روش های ذیل انجام می شود:
1-      سرزنی نوک شاخه ها Heading back
در این نوع هرس فقط نوک نهال و یا شاخه ها را می زنیم و هدف اصلی در این روش، متراکم ساختن تاج و تحرک شاخه دهی فرعی می باشد. به عنوان مثال با این روش می توان تاج سرو نقره ای را با چند سال هرس سرزنی کاملا متراکم نمود و یا چنانچه یک درخت چنار و یا اقاقیا دارای تاج ضعیف و غیر متراکم باشد (به دلیل هرس های غیراصولی سالهای گذشته و یا آفات، بیماریها و غیره) با این نوع هرس می توان شاخه های اصلی را تحریک به ایجاد شاخه های فرعی در سال آتی نمود و بدینوسیله تاج درخت را طی چندسال، پرشاخه ومتراکم نمود(بمنظور ایجاد فرم وسایه اندازی بیشتر).
2- حذف کامل شاخه (تنک کردن تاج ) Thinning out
دراین نوع هرس شاخه های درونی و شاخه های با زوایای نامناسب (زوایای بسته- دفرمه- آفت زده و بیمار) را از قسمت انتها حذف نموده و با این عمل تاج درخت خلوت می شود. بعبارت دیگر هدف این نوع هرس، تنک کردن شاخه ها و کاهش تراکم تاج می باشد. درختانی که به دلیل هرس شدید در سالهای گذشته، حالت جاروئی به خود گرفته اند و یا چند سالی است که هرس نشده اند، بهتر است با این روش هرس شوند . این عمل اصلاحی می بایستی طی دو الی سه سال و به صورت تدریجی انجام شود.
در هنگام حذف کامل شاخه ها، باید دقت داشت که هرچه زاویه ای که شاخه با تنه و یا با شاخه حامل خود می سازد و به زوایه قائمه (90) نزدیکتر باشد، این شاخه قویتر بوده و رشد بهتری در سال آتی خواهد داشت و شاخه های با زوایای بسته نیز بهتر است حذف شوند. عموما شاخه های با زوایای بسته مقاومتشان در مقابل سنگینی برق و طوفان ضعیف تر می باشد.
نتیجه گیری:
 همانگونه که قبلا هم ذکر شد چنانچه نهالهای غیرمثمر در چند سال اولیه در محل نهالستان بصورت صحیح و مناسب با محل کاشت (رفوژ- پارک - جنگل و ...)تربیت شده باشند اصولا نیازی به هرس درسالهای بعدی نخواهند داشت بطور کلی چنانچه هدف از عملیات تربیت هرس ، گستردگی تاج درخت و ایجاد سایه انداز بیشتر باشد (مانند درختان موجود و پراکنده در پارکها و یا معابر وسیع) بایستی تراکم شاخه ها را در وسط تاج درخت کاهش داده (Thinning back) و شاخه های فرعی با زوایای باز نگه داشته و عملیات سرزنی شاخه ها (Heading back) بر روی درخت کمتر انجام شود و به عکس چنانچه هدف افزایش تراکم تاج باشد، باید بیشتر عملیات سرزنی شاخه ها انجام شود و تمام فن و هنر هرس درختان خلاصه می شود به اینکه بدانیم هدف از هرس چیست؟ چه درصدی از شاخه های درختان را باید Heading back (سرزنی) و چه درصدی ر ا باید Thinning out (حذف کامل) کنیم. در اکثر درختان و درختچه های زینتی تلفیقی از دو روش فوق با در نظرگرفتن سایر موارد فنی پاسخگو و مفید خواهد بود.
 
منبع : سالنامه باغ بوم اسفند 90 (سازمانپاركها وفضاي سبز كرج)