هرس درختان درفضای سبز شهری(بخش يك)

هرس درختان درفضای سبز شهری(بخش يك)
اکثر کارشناسان فضای سبز شهری براین باورند که درختان موجود در سطح شهر نقش بسیار مهمی در مسائل زیست محیطی و توسعه پایدار دارا هستند. هماهنگونه که می دانیم اکثر گیاهان بوته ای و درختچه ای مورد استفاده در محیط های شهری حداکثر پس از گذست 20 الی 30 سال از بین خواهند رفت . عمر چمن نیز در شرایط مطلوب و ایده آل حدود 15-10 سال می باشد و پس از صرف هزینه های گزاف آبیاری و نگهداری، می بایستی آن را تخریب و مجددا واکاری نمود. این در حالی است که اکثر درختان مورد استفاده در فضای سبز شهری عمر مفیدی بین 100 تا400 سال خواهند داشت و هرچه از عمرآنها می گذرد تاجی گسترده تر، سایه اندازی بیشتر، تولید اکسیژن و رطوبت بیشتر و به طور کلی اثراث زیست محیطی افزون تری خواهند داشت.
محبث هرس درختان در فضای سبز شهری، امری کاملا تخصصی و فنی می باشد. هرس اینگونه درختان با هرس درختان میوه کاملا متفاوت می باشد. در سالهای اخیر در برخی از شهرها به دلیل آگاهی از این موضوع، درختان کهنسال را که طی سالهای متمادی با زحمت و هزینه های فراوان به اندازه قابل توجهی رشد نموده و به قولی وقت ثمره آن فرارسیده، باهرس شدید و غیراصولی قسمت عمده ای از تاج درخت را از بین برده و شکل بسیار زننده ای برای درخت در همان سال و سالهای آتی ایجاد می نمایند. این عمل همچنین زیانهای جبران ناپذیری، به پیکره درخت وارد خواهد ساخت. درختانی که بدین نحوه هرس گردیده اند نیازمند یک فرد هرس کار متخصص بوده که با هرس اصلاحی و طی چند سال متوالی بتواند درخت را مجددا به شکل اولیه درآورد. هرس های شدید علاوه بر فراهم کردن موجبات خشکیدگی درخت، موجب برهم زدن تعادل هورمون های درونی نیز خواهد شد و چنانچه به هر دلیل قصد هرس شدید داشتیم، این امر زیر نظر افراد متخصص و حداقل ظرف سه الی چهار سال و به صورت تدریجی انجام شود.
تعریف هرس :                         
هرس بطور کلی علم و هنر قطع کامل یا جزیی اندام های مختلف گیاه می باشد که باعث تنظیم و کنترل رشد، گلدهی و میوه دهی می گردد.
نکته: عکس العمل درختان در مقابل هرس بسیار متفاوت خواهد بود (باتوجه به نحوه رشد ، میزان رشد سالیانه، حرکت موادغذایی در درخت، هورمون های گیاهی، فیزیولوژی درخت و...) لذا فرد هرس کار می بایستی علم و هنر این عمل را داشته باشد و علاوه بر موارد فوق به مواردی از قبیل مسائل اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و نکاتی نظیر رفت و آمد افراد و وسایط نقلیه، زیبایی ظاهری درخت و... توجه کافی نماید.
دلایل انجام هرس:
1-      حفظ زیبائی تاج درخت: اکثر درختانی که در رفوژهای کناری و میانی معابر شهری غرس می شوند به طور طبیعی دارای تاجهای کروی و یا تخم مرغی می باشند. در تمامی حالات هرس، می بایستی فرم درخت حفظ شود و با هرس های نابجا و ناآگانه نبایستی این زیبایی را از بین برد.
2-      مسائل ترافیکی: حذف شاخه های مزاحم رفت و آمد افراد و وسایط نقلیه که این عمل بهتر است در محل نهالستان و زمان تربیت نهال انجام شود و هر چه درخت جوان تر باشد این نوع تربیت را آسانتر می توان انجام داد. به طور معمول ارتفاع عبور و مرور افراد حدود 2 متر و وسایط نقلیه 4-3 متر لحاظ می شود. بنابراین چنانچه بخواهیم نهالی با این مشخصات تربیت نمائیم حداقل به 3 الی 5 سال زمان در محل نهالستان نیازمندیم. لذا از کاشت هرگونه نهال های ضعیف که هرس (تربیت) نشده اند، در معابر شهری می بایستی جدا خوداری نمود.
3-      نگهداری اندازه درخت در حد مطلوب و جلو گیری از رشد بیش از حد و تراکم بالای شاخه ها
4-      حذف شاخه های خشکیده، بیمار، ضعیف و شکسته
5-      حذف شاخه های رویهم افتاده و خمیده
6-      خلوت کردن قسمت داخلی که در نتیجه سبب چرخش بهتر هوا داخل شاخه ها، دریافت بیشتر نور توسط شاخه های داخلی تاج و کاهش مقاومت در برابر باد می گردد
7-      تحریک گلدهی و میوه دهی در درختان و درختچه ها: در این حالت شخص هرس کار می بایستی در مورد فیزیولوژی درخت، شناخت انواع جوانه ها، نحوه گلدهی (روی شاخه های فصل جاری، یکساله، دوساله و ...) و نحوه رشد و نمو درخت مورد نظر اطلاعات کافی داشته باشد به عنوان مثال درختچه توری و پیروکانتا اگر به صورت غیر اصولی هرس شود تا چندین سال تولید گل و میوه نخواهیم داشت.
8-      جوان سازی درختان و درختچه های مسن Rejuvination: این موضوعی کاملا تخصصی و فنی می باشد و متاسفانه در بسیاری از شهرهای ایران در چند سال اخیر به خیال جوان سازی درختان کهنسال و تنومند اقدام به هرس های شدید نموده و موجبات خشکیدگی این درختان ارزشمند را فراهم نمودند (به عنوان مثال هرس شدید درختان چنارتهران حدفاصل میدان آزادی تا میدان انقلاب درسال 1383) شایان ذکر است که عکس العمل درختان مختلف در مقابل هرس جوان سازی بسیار متفاوت بوده و برخی عکس العمل مثبت و برخی عکس العمل منفی نشان می دهند. بهر حال قبل از اقدام به چنین عملی می بایستی مطالعات و بررسی های اولیه به صورت دقیق انجام شود و این عمل به صورت تدریجی و طی چندسال و تحت نظر متخصص و کارشناس امر انجام شود و از هرس های شدید و یکباره به منظور جوان سازی درخت جدا خودداری نمود به این نوع هرس های غلط واشتباه اصطلاحا Lopping گفته می شود.
نکات ضروری در رابطه با هرس
1-      دارا بودن ادوات کامل هرس شامل قیچی باغبانی، اره دستی، اره تلسکوپی، شمشادزن دستی، شمشادزن موتوری، نرده بان، بالابر، چسب پیوند و ...
2-      استفاده از ابزارهای تیز برای ایجاد سطح برش صاف و یکنواخت
3-      ضدعفونی کردن ابزار با محلول های ضدعفونی کننده پس از انجام هرس در هر گیاه و نیز ضدعفونی مجدد قبل از استفاده در گیاه بعدی
4-      عدم باقی گذاشتن هرگونه زائده بر روی شاخه اصلی پس از حذف کامل شاخه های فرعی و صاف نمودن محل قطع
5-      پوشاندن سطح برش توسط چسب باغبانی در صورتی که قطر شاخه قطع شده بیش از 5 سانتی متر باشد
6-      قطع شاخه های قطور با سه برش (مطابق تصویر ذیل) برش اول از زیر شاخه و به فاصله حدود 15 سانتی متر از شاخه اصلی به طوری که یک سوم قطر شاخه قطع گردد، برش دوم از روی شاخه به فاصله 25-20 سانتی متر از شاخه اصلی، برش سوم از محل Collar (برجستگی انتهای شاخه دارای قطر کمتر) بطوری که شاخه به طور کامل از شاخه اصلی جداشود
 
پس باید در هنگام قطع شاخه های قطور، محل Collar حفظ شود، درغیر این صورت ترمیم تنه به کندی انجام شده و اغلب موجب ایجاد حفره در تنه درختان در سالهای بعد خواهد شد.
در صورتی که محل Collar مشخص نباشد برای تعیین محل قطع، ابتدا یک خط فرضی موازی با تنه درنظر گرفته و با درنظر گرفتن زاویه این خط فرضی با ridge (برجستگی بین دو شاخه) خط فرضی دوم با زاویه برابر بر روی شاخه ای که قرار است قطع گردد درنظرگرفته می شود که محل قطع می باشد .
همانگونه که درشکل دیده می شود پس از برش شاخه، برجستگی مختصری از شاخه، دارای قطر کمتر بر روی تنه به وجود آمده که به آن Collar گفته می شود و حفظ آن در هرس شاخه های قطور بسیار حائز اهمیت می باشد.
 
 

منبع : سالنامه باغ بوم اسفند 90 (سازمان پاركها وفضاي بسبز كرج)